मम परिचयः

 

आगच्छ, मां जानीहि!

बालानां संवादरूपेण मम परिचयः

॥ नमो नमः ॥

एकदा कतिपयाः बालकाः उद्याने क्रीडन्तः आसन्। तत्र एकः नवीनः बालकः अपि आगतः। सर्वे बालकाः तं दृष्ट्वा तस्य समीपम् अगच्छन्।

आरवः: नमस्ते मित्र! त्वं नूतनः असि किम्?

नूतनः बालकः: आम्, अहं नूतनः अस्मि। मम नाम आर्यावर्तः।

आरवः: आर्यावर्तः! अरे वाह! तव नाम तु अतीव सुन्दरम् अस्ति। किं त्वं अस्माकं मित्रं भविष्यसि?

आर्यावर्तः: आम्, अवश्यमेव! मित्रता तु सर्वदा आनन्दं जनयति।

सिया: परन्तु आर्यावर्त! त्वं कुत्र वससि? किं त्वं अस्माकं विद्यालये पठसि?

आर्यावर्तः: अहं अध्ययनं करोमि। अध्ययनं मम प्रियं कार्यम् अस्ति। विशेषतः संस्कृतभाषायां, योगे, वेदेषु, उपनिषत्सु, भारतीयदर्शनेषु च मम विशेषा रुचिः अस्ति।

विवान्: संस्कृतम्? अहो! संस्कृतं तु कठिनं भवति न?

आर्यावर्तः: न न! संस्कृतं कठिनं नास्ति। यदि वयं प्रेम्णा, धैर्येण, प्रतिदिनं च अल्पमपि पठामः, तर्हि संस्कृतं सरलतया ज्ञातुं शक्नुमः।

अनन्या: किं त्वं संस्कृतभाषां वक्तुम् अपि शक्नोषि?

आर्यावर्तः: आम्! संस्कृतभाषायां वार्तालापं कर्तुम् अपि शक्नोमि। भवन्तः अपि मया सह संस्कृतेन वदन्तु।

आरवः: अच्छा! तर्हि वयं संस्कृतेन एव वदामः। प्रथमं त्वं अस्मान् संस्कृतभाषां शिक्षय।

आर्यावर्तः: अतीव उत्तमम्! प्रथमं सर्वे वदन्तु—

सर्वे: नमस्ते!

आर्यावर्तः: साधु! अधुना वदन्तु—
“भवान् कथम् अस्ति?” इति।

विवान्: भवान् कथम् अस्ति?

आर्यावर्तः: अहं कुशली अस्मि। भवन्तः कथम् सन्ति?

सर्वे: वयम् अपि कुशलिनः स्मः!

आर्यावर्तः: अतीव सुन्दरम्!

संस्कृतं किमर्थं पठामः?

सिया: आर्यावर्त! एकं प्रश्नं पृच्छामि?

आर्यावर्तः: आम्, पृच्छतु।

सिया: वयं संस्कृतं किमर्थं पठेम?

आर्यावर्तः: उत्तमः प्रश्नः। संस्कृतभाषा भारतस्य प्राचीना समृद्धा च भाषा अस्ति। अस्यां भाषायां वेदाः, उपनिषदः, रामायणम्, महाभारतम्, भगवद्गीता, पुराणानि, दर्शनग्रन्थाः, काव्यानि च सन्ति।

आरवः: तर्हि संस्कृतं पठित्वा वयं प्राचीनभारतस्य ज्ञानं ज्ञातुं शक्नुमः?

आर्यावर्तः: आम्, न केवलं ज्ञातुं, अपितु अवगन्तुम् अपि शक्नुमः।

अनन्या: संस्कृतं केवलं पुरातनानां ग्रन्थानां भाषा एव अस्ति किम्?

आर्यावर्तः: निश्चयेन न। संस्कृतं अद्यापि जीविता भाषा अस्ति। संस्कृतस्य अध्ययनं अस्मान् भाषाज्ञानं, चिन्तनशक्तिं, भारतीयसंस्कृतेः परिचयं च ददाति।

विवान्: अहं संस्कृतं पठिष्यामि!

सर्वे: वयम् अपि पठिष्यामः!

योगस्य विषये अपि वद!

आरवः: आर्यावर्त! त्वं योगस्य विषये अपि पठसि इति उक्तवान्। योगः कः?

आर्यावर्तः: योगः केवलं शरीरस्य व्यायामः नास्ति। योगः शरीरस्य, मनसः, बुद्धेः च समन्वयस्य मार्गः अस्ति।

सिया: किं योगेन शरीरं स्वस्थं भवितुं शक्नोति?

आर्यावर्तः: योगाभ्यासः स्वास्थ्याय उपयोगी भवितुम् अर्हति। परन्तु योगस्य क्षेत्रं केवलं शरीरपर्यन्तं सीमितं नास्ति। योगः अस्मान् मनसः शान्तिं, अनुशासनं, एकाग्रतां च विकसितुं प्रेरयति।

विवान्: अहं प्रातःकाले योगं कर्तुम् इच्छामि।

आर्यावर्तः: अतीव उत्तमम्! किन्तु योगाभ्यासः योग्यस्य शिक्षकस्य मार्गदर्शनेन, स्वशरीरस्य क्षमताम् अवगत्य च करणीयः।

अनन्या: किं योगे संस्कृतस्य अपि सम्बन्धः अस्ति?

आर्यावर्तः: आम्। योगस्य अनेकाः मूलग्रन्थाः संस्कृतभाषायां सन्ति। पतञ्जलिमुनिना रचितानि योगसूत्राणि योगदर्शनस्य महत्त्वपूर्णः ग्रन्थः अस्ति।

आरवः: योगसूत्रस्य कश्चित् प्रसिद्धः वाक्यांशः अस्ति किम्?

आर्यावर्तः: आम्। सर्वे मया सह पठन्तु—

योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः।

सर्वे: योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः!

आरवः: अस्य अर्थः कः?

आर्यावर्तः: अस्य सूत्रस्य विस्तृतः अर्थः अस्ति—योगस्य माध्यमेन चित्तस्य वृत्तीनां नियमनं साध्यते। एतत् सूत्रं योगस्य गम्भीरं स्वरूपं ज्ञातुं अस्मान् प्रेरयति।

 वेदाः, उपनिषदः च

सिया: आर्यावर्त! त्वं वेदान् उपनिषदः च पठसि। उपनिषदः काः?

आर्यावर्तः: उपनिषदः भारतीयज्ञानपरम्परायाः महत्त्वपूर्णाः ग्रन्थाः सन्ति। तेषु आत्मा, ब्रह्म, ज्ञानम्, सत्यं, जीवनस्य उद्देश्यं च इत्यादीनां गम्भीरविषयाणां चर्चा दृश्यते।

विवान्: किं उपनिषदः केवलं वृद्धानां कृते सन्ति?

आर्यावर्तः: न। उपनिषदां विचाराः सर्वेषां कृते प्रेरणादायकाः भवितुम् अर्हन्ति। बालकाः अपि प्रश्नान् पृच्छन्तु, चिन्तयन्तु, जिज्ञासां धारयन्तु—एषा एव ज्ञानस्य आरम्भिका भावना अस्ति।

आरवः: तर्हि प्रश्नं पृच्छणम् अपि ज्ञानस्य भागः अस्ति?

आर्यावर्तः: आम्! यः प्रश्नं पृच्छति, सः ज्ञातुम् इच्छति। जिज्ञासा एव अध्ययनस्य प्रथमं सोपानम् अस्ति।

अस्य ब्लोगस्य उद्देश्यः कः?

अनन्या: आर्यावर्त! त्वं एतान् विषयान् अस्माभिः सह किमर्थं चर्चयसि?

आर्यावर्तः: एतदेव मम ब्लोगस्य प्रमुखः उद्देश्यः अस्ति।

आरवः: कः उद्देश्यः?

आर्यावर्तः: अहं इच्छामि यत् संस्कृतभाषा, योगः, वेदाः, उपनिषदः, भारतीयदर्शनम्, अध्यात्मम् तथा भारतीयसंस्कृतिः इत्यादीनां विषयाणां ज्ञानं सरलरूपेण सर्वेषां समीपं गच्छेत्।

सिया: अर्थात् तव ब्लोगे वयं नूतनानि नूतनानि विषयाणि पठितुं शक्नुमः?

आर्यावर्तः: आम्! अत्र संस्कृतस्य सरलाः पाठाः, श्लोकानां अर्थाः, सुभाषितानि, योगसम्बद्धाः विषयाः, वेदान्तस्य विचाराः, उपनिषदां शिक्षाः तथा भारतीयसंस्कृतेः विविधाः पक्षाः भविष्यन्ति।

विवान्: किं वयं प्रश्नान् अपि पृच्छितुं शक्नुमः?

आर्यावर्तः: अवश्यमेव। प्रश्नः ज्ञानस्य द्वारम् अस्ति। यदा वयं जिज्ञासवः भवामः, तदा एव नूतनं ज्ञानं प्राप्तुं शक्नुमः।

 मम लघुः संकल्पः

आरवः: आर्यावर्त! तव भविष्यस्य संकल्पः कः?

आर्यावर्तः: मम संकल्पः सरलः अस्ति—

संस्कृतं पठेम,
योगं जानीमः,
भारतीयज्ञानं चिन्तयेम,
स्वसंस्कृतिं जानीमः,
सर्वेषां कल्याणाय च प्रयत्नं कुर्मः।

अनन्या: अहो! एषः सुन्दरः संकल्पः अस्ति।

सिया: वयम् अपि तव सह गन्तुम् इच्छामः।

आर्यावर्तः: स्वागतं भवताम्! ज्ञानस्य मार्गे सर्वे मिलित्वा गच्छामः।

विवान्: अद्य आरभ्य वयं प्रतिदिनं किञ्चित् संस्कृतं पठिष्यामः।

आरवः: प्रतिदिनं किञ्चित् योगं ज्ञास्यामः।

अनन्या: प्रतिदिनं किञ्चित् भारतीयज्ञानं पठिष्यामः।

सर्वे:

॥ ज्ञानं परमं ध्येयम् ॥

 अन्तिमः सन्देशः

प्रियाः बालमित्राः!

जीवने जिज्ञासा कदापि न त्याज्या। प्रश्नं पृच्छन्तु, पठन्तु, चिन्तयन्तु, अनुभवन्तु च। संस्कृतभाषा अस्माकं प्राचीनज्ञानस्य महत्त्वपूर्णं द्वारम् अस्ति। योगः अस्मान् अनुशासनस्य तथा आत्मपरिष्कारस्य मार्गं दर्शयति। भारतीयज्ञानपरम्परा च अस्मान् जीवनस्य गूढानां प्रश्नानां विषये चिन्तयितुं प्रेरयति।

आगच्छन्तु—वयं सर्वे मिलित्वा ज्ञानस्य, संस्कृतस्य, योगस्य, अध्यात्मस्य च यात्रां आरभामहे।

॥ शुभं भवतु ॥

#आर्यावर्तः #ममपरिचयः #बालसंवादः#संस्कृतम् #संस्कृतभाषा #संस्कृतशिक्षणम् #बालसंस्कृतम् #योगः #योगदर्शनम् #वेदाः #उपनिषदः #अध्यात्मम् #भारतीयदर्शनम् #भारतीयसंस्कृतिः #भारतीयज्ञानपरम्परा #संस्कृतप्रेमः #ज्ञानम्#जिज्ञासा #Sanskrit #Yoga #IndianWisdom #IndianCulture