📚 संस्कृत-शब्दरूपाणि — भाग ३

तत्, यत्, किम् तथा इदम् — सर्वनामशब्दानां विस्तृतम् अध्ययनम्

॥ सर्वनामज्ञानं वाक्यनिर्माणस्य आधारः ॥

प्रियाः विद्यार्थिनः!

पूर्वयोः भागयोः वयं राम, हरि, गुरु, पितृ, नदी, माता, फल, मधु इत्यादीनां शब्दानां रूपाणि पठितवन्तः।

अधुना वयं संस्कृतभाषायाः अत्यन्तं महत्त्वपूर्णान् शब्दान् पठिष्यामः—

तत्, यत्, किम्, इदम्।

एते शब्दाः सर्वनामशब्दाः सन्ति।

 सर्वनामं किम्?

यः शब्दः संज्ञाशब्दस्य स्थाने प्रयुज्यते, सः सर्वनामशब्दः इति कथ्यते।

उदाहरणम्—

रामः विद्यालयं गच्छति। रामः पठति।

अत्र “रामः” इति शब्दस्य पुनः पुनः प्रयोगः भवति।

वयं वदामः—

रामः विद्यालयं गच्छति। सः पठति।

अत्र “सः” इति शब्दः “रामः” इत्यस्य स्थाने प्रयुक्तः अस्ति।

अतः “सः” सर्वनामशब्दः अस्ति।

प्रथमः विभागः — “तत्” शब्दः

तत् शब्दस्य अर्थः सामान्यतः—

सः / सा / वह / वह वस्तु / that

“तत्” शब्दः त्रिषु लिङ्गेषु प्रयुज्यते।

🔵 पुल्लिङ्गम्

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	सः	तौ	ते
द्वितीया	तम्	तौ	तान्
तृतीया	तेन	ताभ्याम्	तैः
चतुर्थी	तस्मै	ताभ्याम्	तेभ्यः
पञ्चमी	तस्मात्	ताभ्याम्	तेभ्यः
षष्ठी	तस्य	तयोः	तेषाम्
सप्तमी	तस्मिन्	तयोः	तेषु
सम्बोधनम्	—	—	—

उदाहरणानि

सः बालकः अस्ति।

अहं तम् पश्यामि।

तेन सह गच्छामि।

तस्मै पुस्तकं ददामि।

तस्य नाम रामः अस्ति।

तस्मिन् गृहे बालकः अस्ति।

“तत्” — स्त्रीलिङ्गम्

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	सा	ते	ताः
द्वितीया	ताम्	ते	ताः
तृतीया	तया	ताभ्याम्	ताभिः
चतुर्थी	तस्यै	ताभ्याम्	ताभ्यः
पञ्चमी	तस्याः	ताभ्याम्	ताभ्यः
षष्ठी	तस्याः	तयोः	तासाम्
सप्तमी	तस्याम्	तयोः	तासु

उदाहरणानि

सा बालिका अस्ति।

अहं तां पश्यामि।

तया सह गच्छामि।

तस्यै पुस्तकं ददामि।

तस्याः नाम सीता अस्ति।

“तत्” — नपुंसकलिङ्गम्

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	तत्	ते	तानि
द्वितीया	तत्	ते	तानि
तृतीया	तेन	ताभ्याम्	तैः
चतुर्थी	तस्मै	ताभ्याम्	तेभ्यः
पञ्चमी	तस्मात्	ताभ्याम्	तेभ्यः
षष्ठी	तस्य	तयोः	तेषाम्
सप्तमी	तस्मिन्	तयोः	तेषु

उदाहरणानि

तत् फलम् अस्ति।

अहं तत् फलम् खादामि।

ते फलानि मधुराणि सन्ति।

द्वितीयः विभागः — “यत्” शब्दः

“यत्” शब्दः सम्बन्धवाचकः सर्वनामशब्दः अस्ति।

अस्य अर्थः—

यः / या / यत् — who, which, that which

उदाहरणम्—

यः पठति, सः विजयी भवति।

अर्थात्—जो पढ़ता है, वह विजयी होता है।

🔵 यत् — पुल्लिङ्गम्

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	यः	यौ	ये
द्वितीया	यम्	यौ	यान्
तृतीया	येन	याभ्याम्	यैः
चतुर्थी	यस्मै	याभ्याम्	येभ्यः
पञ्चमी	यस्मात्	याभ्याम्	येभ्यः
षष्ठी	यस्य	ययोः	येषाम्
सप्तमी	यस्मिन्	ययोः	येषु

उदाहरणम्

यः बालकः पठति, सः उत्तमः भवति।

येन मार्गेण गच्छसि, तेन मार्गेण अहम् अपि गच्छामि।

 यत् — स्त्रीलिङ्गम्

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	या	ये	याः
द्वितीया	याम्	ये	याः
तृतीया	यया	याभ्याम्	याभिः
चतुर्थी	यस्यै	याभ्याम्	याभ्यः
पञ्चमी	यस्याः	याभ्याम्	याभ्यः
षष्ठी	यस्याः	ययोः	यासाम्
सप्तमी	यस्याम्	ययोः	यासु

उदाहरणम्

या बालिका पठति, सा उत्तमा अस्ति।

 यत् — नपुंसकलिङ्गम्

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	यत्	ये	यानि
द्वितीया	यत्	ये	यानि
तृतीया	येन	याभ्याम्	यैः
चतुर्थी	यस्मै	याभ्याम्	येभ्यः
पञ्चमी	यस्मात्	याभ्याम्	येभ्यः
षष्ठी	यस्य	ययोः	येषाम्
सप्तमी	यस्मिन्	ययोः	येषु

उदाहरणम्

यत् फलम् मधुरम् अस्ति, तत् फलम् अहं खादामि।

 तृतीयः विभागः — “किम्” शब्दः

“किम्” शब्दः प्रश्नवाचकः सर्वनामशब्दः अस्ति।

अर्थः—

कः? — कौन?
का? — कौन?
किम्? — क्या?

 किम् — पुल्लिङ्गम्

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	कः	कौ	के
द्वितीया	कम्	कौ	कान्
तृतीया	केन	काभ्याम्	कैः
चतुर्थी	कस्मै	काभ्याम्	केभ्यः
पञ्चमी	कस्मात्	काभ्याम्	केभ्यः
षष्ठी	कस्य	कयोः	केषाम्
सप्तमी	कस्मिन्	कयोः	केषु

उदाहरणानि

कः पठति?

कं पश्यसि?

के विद्यालयं गच्छन्ति?

केन सह गच्छसि?

कस्य पुस्तकम् अस्ति?

 किम् — स्त्रीलिङ्गम्

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	का	के	काः
द्वितीया	काम्	के	काः
तृतीया	कया	काभ्याम्	काभिः
चतुर्थी	कस्यै	काभ्याम्	काभ्यः
पञ्चमी	कस्याः	काभ्याम्	काभ्यः
षष्ठी	कस्याः	कयोः	कासाम्
सप्तमी	कस्याम्	कयोः	कासु

उदाहरणानि

का बालिका?

कां पश्यसि?

कया सह गच्छसि?

कस्याः पुस्तकम् अस्ति?

 किम् — नपुंसकलिङ्गम्

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	किम्	के	कानि
द्वितीया	किम्	के	कानि
तृतीया	केन	काभ्याम्	कैः
चतुर्थी	कस्मै	काभ्याम्	केभ्यः
पञ्चमी	कस्मात्	काभ्याम्	केभ्यः
षष्ठी	कस्य	कयोः	केषाम्
सप्तमी	कस्मिन्	कयोः	केषु

उदाहरणानि

किम् एतत्?

कानि फलानि सन्ति?

केन कार्येण आगतः असि?

 चतुर्थः विभागः — “इदम्” शब्दः

“इदम्” शब्दः निकटवर्ती वस्तु अथवा व्यक्तिं सूचयति।

अर्थः—

यह / यह व्यक्ति / this

उदाहरणम्—

अयम् बालकः। — यह बालक है।

इयम् बालिका। — यह बालिका है।

इदम् पुस्तकम्। — यह पुस्तक है।

 इदम् — पुल्लिङ्गम्

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	अयम्	इमौ	इमे
द्वितीया	इमम्	इमौ	इमान्
तृतीया	अनेन	आभ्याम्	एभिः
चतुर्थी	अस्मै	आभ्याम्	एभ्यः
पञ्चमी	अस्मात्	आभ्याम्	एभ्यः
षष्ठी	अस्य	अनयोः	एषाम्
सप्तमी	अस्मिन्	अनयोः	एषु

उदाहरणानि

अयम् बालकः।

इमं बालकं पश्य।

अनेन सह गच्छामि।

अस्य नाम मोहनः अस्ति।

 इदम् — स्त्रीलिङ्गम्

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	इयम्	इमे	इमाः
द्वितीया	इमाम्	इमे	इमाः
तृतीया	अनया	आभ्याम्	आभिः
चतुर्थी	अस्यै	आभ्याम्	आभ्यः
पञ्चमी	अस्याः	आभ्याम्	आभ्यः
षष्ठी	अस्याः	अनयोः	आसाम्
सप्तमी	अस्याम्	अनयोः	आसु

उदाहरणम्

इयम् बालिका अस्ति।

इमां बालिकां पश्य।

अनया सह गच्छामि।

 इदम् — नपुंसकलिङ्गम्

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	इदम्	इमे	इमानि
द्वितीया	इदम्	इमे	इमानि
तृतीया	अनेन	आभ्याम्	एभिः
चतुर्थी	अस्मै	आभ्याम्	एभ्यः
पञ्चमी	अस्मात्	आभ्याम्	एभ्यः
षष्ठी	अस्य	अनयोः	एषाम्
सप्तमी	अस्मिन्	अनयोः	एषु

उदाहरणानि

इदम् पुस्तकम् अस्ति।

इमानि फलानि सन्ति।

अनेन कार्येण लाभः भवति।

 “तत्–यत्–किम्” — एकः सरलः सम्बन्धः

एतेषां शब्दानां सम्बन्धं ज्ञातुं एतत् उदाहरणं पठन्तु—

यः बालकः पठति, सः ज्ञानं प्राप्नोति।

यहाँ—

यः → जो
सः → वह

इसी प्रकार—

या बालिका गायति, सा पुरस्कारं प्राप्नोति।

या → जो/जो लड़की
सा → वह

और प्रश्नवाचक रूप—

कः पठति?

कः → कौन?

उत्तरम्—

सः बालकः पठति।

 बालसंवादः

आरवः: कः अयम्?

सिया: अयम् मोहनः।

आरवः: का इयम्?

सिया: इयम् राधा।

आरवः: किम् इदम्?

सिया: इदं पुस्तकम्।

आरवः: यः पठति, सः कः?

सिया: यः पठति, सः विद्यार्थी।

आरवः: या गायति, सा का?

सिया: या गायति, सा गायिका।

आरवः: अहो! अधुना मम संस्कृतं रोचकं भवति!

 स्मरणसूत्रम्

तत् → दूरवर्ती

सः — सा — तत्

इदम् → समीपवर्ती

अयम् — इयम् — इदम्

किम् → प्रश्नः

कः — का — किम्

यत् → सम्बन्धः

यः — या — यत्

एतानि चत्वारि शब्दसमूहानि संस्कृतवाक्यनिर्माणे अत्यन्तं उपयोगीनि सन्ति।

 अभ्यासः

रिक्तस्थानानि पूरयन्तु—

१. ______ बालकः पठति?
(कः / का / किम्)

२. ______ बालिका अस्ति।
(अयम् / इयम् / इदम्)

३. ______ फलम् अस्ति।
(सः / सा / तत्)

४. ______ पठति, सः विजयी भवति।
(यः / या / यत्)

५. ______ पुस्तकम् अस्ति?
(कः / का / किम्)

६. ______ बालिका गायति, सा प्रसन्ना अस्ति।
(यः / या / यत्)

 आगामी भागः

अस्मिन् भागे वयं तत्, यत्, किम्, इदम् इत्येतेषां सर्वनामशब्दानां अध्ययनं कृतवन्तः।

आगामिभागे वयं संस्कृतव्याकरणस्य अत्यन्तं महत्त्वपूर्णं क्षेत्रं प्रवेक्ष्यामः—

“सर्व, यत्, एतत्, अदस्, अस्मद्, युष्मद्”

ततः वयं अहम्, त्वम्, सः, सा, तत्, एषः, एषा, एतत् इत्यादीनां प्रयोगेन सरलसंस्कृतवाक्यानां निर्माणम् अपि अभ्यासिष्यामः।

॥ पठामः । पृच्छामः । चिन्तयामः । संस्कृतेन वदामः ॥

🏷️ Hashtags

#संस्कृतम् #शब्दरूपाणि #सर्वनामशब्दाः #तत्शब्दः #यत्शब्दः #किम्शब्दः #इदम्शब्दः #संस्कृतव्याकरणम् #संस्कृतशिक्षणम् #बालसंस्कृतम् #संस्कृतअध्ययनम् #संस्कृतवाक्यम् #संस्कृतप्रेमी #Sanskrit #SanskritGrammar #SanskritLearning #LearnSanskrit