अब भाग–२ में हम ईकारान्त, ऊकारान्त, ऋकारान्त तथा कुछ महत्त्वपूर्ण व्यञ्जनान्त शब्दों को तीनों लिङ्गों के क्रम में समझेंगे।

📚 संस्कृत-शब्दरूपाणि — भाग २

ईकारान्त, ऊकारान्त एवं ऋकारान्त शब्दों का विस्तृत अध्ययन

॥ क्रमशः पठामः, बोधामः, अभ्यासं च कुर्मः ॥

पिछले भाग में हमने राम, हरि, गुरु, पितृ, लता, मति, धेनु तथा फल आदि शब्दों के रूपों का परिचय प्राप्त किया।

अब हम कुछ ऐसे शब्दों का अध्ययन करेंगे जिनके रूप बनाते समय धातु/प्रातिपदिक के अन्तिम स्वर के कारण रूपों में विशेष परिवर्तन दिखाई देते हैं।

प्रथम विभागः — ईकारान्त स्त्रीलिङ्गः

“नदी” शब्दः

नदी शब्दः ईकारान्तः स्त्रीलिङ्गः अस्ति।

“नदी” इत्यस्य अर्थः — नदी अथवा प्रवाहमानः जलस्रोतः।

नदी-शब्दस्य रूपाणि

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	नदी	नद्यौ	नद्यः
द्वितीया	नदीम्	नद्यौ	नदीः
तृतीया	नद्या	नदीभ्याम्	नदीभिः
चतुर्थी	नद्यै	नदीभ्याम्	नदीभ्यः
पञ्चमी	नद्याः	नदीभ्याम्	नदीभ्यः
षष्ठी	नद्याः	नद्योः	नदीनाम्
सप्तमी	नद्याम्	नद्योः	नदीषु
सम्बोधनम्	हे नदि	हे नद्यौ	हे नद्यः

उदाहरणानि

नदी वहति।
नदी प्रवहति।

बालकः नदीं पश्यति।

नद्या जलं आनयति।

नद्याः जलं शीतलम् अस्ति।

द्वितीय विभागः — ईकारान्त स्त्रीलिङ्गः

“देवी” शब्दः

देवी अपि ईकारान्तः स्त्रीलिङ्गः शब्दः अस्ति।

देवी-शब्दस्य रूपाणि

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	देवी	देव्यौ	देव्यः
द्वितीया	देवीम्	देव्यौ	देवीः
तृतीया	देव्या	देवीभ्याम्	देवीभिः
चतुर्थी	देव्यै	देवीभ्याम्	देवीभ्यः
पञ्चमी	देव्याः	देवीभ्याम्	देवीभ्यः
षष्ठी	देव्याः	देव्योः	देवीनाम्
सप्तमी	देव्याम्	देव्योः	देवीषु
सम्बोधनम्	हे देवि	हे देव्यौ	हे देव्यः

अन्ये ईकारान्त-स्त्रीलिङ्गशब्दाः

श्रीः, लक्ष्मीः, नदी, शक्ति, पत्नी, नारी इत्यादयः।

ध्यानम् — “श्री” तथा “लक्ष्मी” इत्यादीनां रूपेषु विशेषताः सन्ति; तेषां पृथक् अभ्यासः अग्रिमे पाठे करणीयः।

तृतीय विभागः — ऊकारान्त स्त्रीलिङ्गः

“वधू” शब्दः

वधू शब्दः ऊकारान्तः स्त्रीलिङ्गः अस्ति।

वधू-शब्दस्य रूपाणि

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	वधूः	वध्वौ	वध्वः
द्वितीया	वधूम्	वध्वौ	वधूः
तृतीया	वध्वा	वधूभ्याम्	वधूभिः
चतुर्थी	वध्वै	वधूभ्याम्	वधूभ्यः
पञ्चमी	वध्वाः	वधूभ्याम्	वधूभ्यः
षष्ठी	वध्वाः	वध्वोः	वधूनाम्
सप्तमी	वध्वाम्	वध्वोः	वधूषु
सम्बोधनम्	हे वधू	हे वध्वौ	हे वध्वः

चतुर्थ विभागः — ऋकारान्त पुल्लिङ्गः

अब वयं पुनः ऋकारान्तशब्दान् पठामः।

“मातृ” शब्दः

मातृ शब्दः ऋकारान्तः स्त्रीलिङ्गः अस्ति।

अत्र विशेषतया ज्ञातव्यं यत्—

पितृ — पुल्लिङ्गम्
मातृ — स्त्रीलिङ्गम्

मातृ-शब्दस्य रूपाणि

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	माता	मातरौ	मातरः
द्वितीया	मातरम्	मातरौ	मातॄः
तृतीया	मात्रा	मातृभ्याम्	मातृभिः
चतुर्थी	मात्रे	मातृभ्याम्	मातृभ्यः
पञ्चमी	मातुः	मातृभ्याम्	मातृभ्यः
षष्ठी	मातुः	मात्रोः	मातॄणाम्
सप्तमी	मातरि	मात्रोः	मातृषु
सम्बोधनम्	हे मातः	हे मातरौ	हे मातरः

उदाहरणानि

माता बालकं पालयति।

बालकः मात्रे नमति।

मातुः प्रेम असीमम् अस्ति।

पञ्चम विभागः — ऋकारान्त पुल्लिङ्गः

“भ्रातृ” शब्दः

भ्रातृ शब्दः ऋकारान्तः पुल्लिङ्गः अस्ति।

भ्रातृ-शब्दस्य रूपाणि

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	भ्राता	भ्रातरौ	भ्रातरः
द्वितीया	भ्रातरम्	भ्रातरौ	भ्रातॄन्
तृतीया	भ्रात्रा	भ्रातृभ्याम्	भ्रातृभिः
चतुर्थी	भ्रात्रे	भ्रातृभ्याम्	भ्रातृभ्यः
पञ्चमी	भ्रातुः	भ्रातृभ्याम्	भ्रातृभ्यः
षष्ठी	भ्रातुः	भ्रात्रोः	भ्रातॄणाम्
सप्तमी	भ्रातरि	भ्रात्रोः	भ्रातृषु
सम्बोधनम्	हे भ्रातः	हे भ्रातरौ	हे भ्रातरः

ध्यानम्

भ्राता विद्यालयं गच्छति।

अत्र भ्राता प्रथमा एकवचनम् अस्ति।

अहं भ्रातरं पश्यामि।

अत्र भ्रातरम् द्वितीया एकवचनम् अस्ति।

षष्ठ विभागः — ऋकारान्त पुल्लिङ्गः

“कर्तृ” शब्दः

कर्तृ शब्दः ऋकारान्तः पुल्लिङ्गः अस्ति।

अर्थः — कार्यं करणारा / doer।

कर्तृ-शब्दस्य प्रमुखरूपाणि

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	कर्ता	कर्तारौ	कर्तारः
द्वितीया	कर्तारम्	कर्तारौ	कर्तॄन्
तृतीया	कर्त्रा	कर्तृभ्याम्	कर्तृभिः
चतुर्थी	कर्त्रे	कर्तृभ्याम्	कर्तृभ्यः
पञ्चमी	कर्तुः	कर्तृभ्याम्	कर्तृभ्यः
षष्ठी	कर्तुः	कर्त्रोः	कर्तॄणाम्
सप्तमी	कर्तरि	कर्त्रोः	कर्तृषु
सम्बोधनम्	हे कर्तः	हे कर्तारौ	हे कर्तारः

उदाहरणम्

कर्ता कार्यं करोति।

कर्त्रा कार्यं क्रियते।

सप्तम विभागः — ऋकारान्त पुल्लिङ्गः

“दातृ” शब्दः

दातृ शब्दः ऋकारान्तः पुल्लिङ्गः अस्ति।

अर्थः — देनारा / giver।

दातृ-शब्दस्य रूपाणि

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	दाता	दातारौ	दातारः
द्वितीया	दातारम्	दातारौ	दातॄन्
तृतीया	दात्रा	दातृभ्याम्	दातृभिः
चतुर्थी	दात्रे	दातृभ्याम्	दातृभ्यः
पञ्चमी	दातुः	दातृभ्याम्	दातृभ्यः
षष्ठी	दातुः	दात्रोः	दातॄणाम्
सप्तमी	दातरि	दात्रोः	दातृषु
सम्बोधनम्	हे दातः	हे दातारौ	हे दातारः

अष्टम विभागः — नपुंसकलिङ्ग ईकारान्तः

“वारि” शब्दः

वारि शब्दः इकारान्तः नपुंसकलिङ्गः अस्ति।

अर्थः — जलम्।

वारि-शब्दस्य रूपाणि

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	वारि	वारिणी	वारीणि
द्वितीया	वारि	वारिणी	वारीणि
तृतीया	वारिणा	वारिभ्याम्	वारिभिः
चतुर्थी	वारिणे	वारिभ्याम्	वारिभ्यः
पञ्चमी	वारिणः	वारिभ्याम्	वारिभ्यः
षष्ठी	वारिणः	वारिणोः	वारीणाम्
सप्तमी	वारिणि	वारिणोः	वारिषु
सम्बोधनम्	हे वारि	हे वारिणी	हे वारीणि

विशेषनियमः

नपुंसकलिङ्गे सामान्यतः—

प्रथमा = द्वितीया

अतः—

वारि = वारि

वारिणी = वारिणी

वारीणि = वारीणि

नवम विभागः — उकारान्त नपुंसकलिङ्गः

“मधु” शब्दः

मधु शब्दः उकारान्तः नपुंसकलिङ्गः अस्ति।

अर्थः — मधु / honey।

मधु-शब्दस्य रूपाणि

विभक्तिः	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	मधु	मधुनी	मधूनि
द्वितीया	मधु	मधुनी	मधूनि
तृतीया	मधुना	मधुभ्याम्	मधुभिः
चतुर्थी	मधुने	मधुभ्याम्	मधुभ्यः
पञ्चमी	मधुनः	मधुभ्याम्	मधुभ्यः
षष्ठी	मधुनः	मधुनोः	मधूनाम्
सप्तमी	मधुनि	मधुनोः	मधुषु
सम्बोधनम्	हे मधु	हे मधुनी	हे मधूनि

दशम विभागः — शब्दरूपाणां तुलनात्मक अध्ययनम्

अधुना वयं पूर्वपठितानां शब्दानां वर्गीकरणं कुर्मः।

🔵 पुल्लिङ्गम्

शब्दः	प्रकारः
राम	अकारान्त
हरि	इकारान्त
गुरु	उकारान्त
पितृ	ऋकारान्त
भ्रातृ	ऋकारान्त
कर्तृ	ऋकारान्त
दातृ	ऋकारान्त

🔴 स्त्रीलिङ्गम्

शब्दः	प्रकारः
लता	आकारान्त
मति	इकारान्त
नदी	ईकारान्त
धेनु	उकारान्त
वधू	ऊकारान्त
मातृ	ऋकारान्त

🟢 नपुंसकलिङ्गम्

शब्दः	प्रकारः
फल	अकारान्त
वारि	इकारान्त
मधु	उकारान्त

स्मरणीयाः मुख्यनियमाः

नियमः १

पुल्लिङ्गे प्रथमा एकवचनस्य रूपं प्रायः विशेषरूपेण ज्ञातव्यम्।

रामः, हरिः, गुरुः, पिता।

नियमः २

नपुंसकलिङ्गे प्रथमा-द्वितीया समानं भवतः।

फलम् — फलम्
फले — फले
फलानि — फलानि

नियमः ३

द्विवचनस्य रूपाणि विशेषतया अभ्यासनीयानि।

रामौ, हरी, गुरू, पितरौ।

नियमः ४

ऋकारान्तशब्देषु रूपपरिवर्तनं अधिकं दृश्यते।

पितृ → पिता → पितरम् → पित्रा → पित्रे → पितुः।

अतः ऋकारान्तशब्दानां पृथक् अभ्यासः आवश्यकः।

अभ्यासः

अधुना बालकाः स्वयम् पूरयन्तु—

१. नदी

प्रथमा एकवचनम् — ______
द्वितीया एकवचनम् — ______
तृतीया एकवचनम् — ______
सप्तमी एकवचनम् — ______

२. माता

प्रथमा एकवचनम् — ______
द्वितीया एकवचनम् — ______
षष्ठी एकवचनम् — ______

३. मधु

प्रथमा बहुवचनम् — ______
द्वितीया बहुवचनम् — ______
तृतीया बहुवचनम् — ______

४. भ्रातृ

प्रथमा एकवचनम् — ______
द्वितीया एकवचनम् — ______
तृतीया एकवचनम् — ______

 अभ्यासस्य सुन्दरः उपायः

प्रतिदिनं केवलं एकं शब्दरूपम् कण्ठस्थं कुर्वन्तु।

प्रथमदिने — राम
द्वितीयदिने — हरि
तृतीयदिने — गुरु
चतुर्थदिने — नदी
पञ्चमदिने — माता
षष्ठदिने — पितृ
सप्तमदिने — मधु

किन्तु केवलं रूपाणि न पठन्तु। प्रत्येकस्य शब्दस्य वाक्येषु प्रयोगं अपि कुर्वन्तु।

यथा—

माता भोजनं पचति।

बालकः मातरं नमति।

बालकः मात्रा सह गच्छति।

एवं प्रयोगेण शब्दरूपं दीर्घकालं स्मरणे तिष्ठति।

अग्रिमः पाठः

अस्माकं आगामी भागे वयं अत्यन्तं महत्त्वपूर्णान् शब्दान् पठिष्यामः—

राजन्, आत्मन्, भवत्, तत्, यत्, किम्, इदम्, अदस्, सर्व, यः

विशेषतः तत्, यत्, किम् इत्येतेषां शब्दरूपाणि संस्कृतवाक्यनिर्माणे अत्यन्तं महत्त्वपूर्णानि सन्ति।

ततः वयं—

“रामः विद्यालयं गच्छति।”

इत्यादिवाक्यानां प्रत्येकं पदं का विभक्तिः? किमर्थम्? इति व्याकरणदृष्ट्या विश्लेषणं करिष्यामः।

॥ पठामः । लिखामः । वदामः । संस्कृतं वर्धयामः ॥

🏷️ Hashtags

#संस्कृतम् #शब्दरूपाणि #संस्कृतव्याकरणम् #नदीशब्दः #मातृशब्दः #पितृशब्दः #भ्रातृशब्दः #मधुशब्दः #संस्कृतशिक्षणम् #संस्कृतअध्ययनम् #बालसंस्कृतम् #संस्कृतप्रेमी #Sanskrit #SanskritGrammar #SanskritLearning #IndianKnowledge